Deyr Sita Ölü Şehri

Barişa Dağı’nın güneyinde, dağın doğu kenarında bir Bizans yerleşimi. Kalıntıların bir kısmı bugünkü Deyr Sita köyünün evleri arasına karışmış, çevresi zeytinlik. Burada Ölü Şehirler’in başka hiçbir yerinde olmayan bir yapı var: altıgen bir vaftizhane. Hemen yanındaki Kuzey Kilisesi 6. yüzyılın başından. Deyr Sita’yı ayrıca ilginç kılan şey, Hristiyan köyü boşaldıktan sonra da hayatın sürmesi. İki İslami mezarlıkta 1431 ile 1530 arasından yazıtlar var.

Nasıl gidilir

İdlib’e 25 kilometre kadar, kuzeyde. Kalıntılar köyün içinde ve kenarında; kiliseyi köyde sormak yetiyor. Toplu taşıma yok, İdlib’den şoförlü araç tutuluyor. Bankusa’nın iki kilisesi bir buçuk kilometre kadar batıda, Barişa köyü 7 kilometre kuzeyde.

Ne kadar sürer

Bir saat. Kilise ile vaftizhane yan yana. Köyün 500 metre doğusundaki manastır kilisesine de yürüyeceksen yarım saat ekle.

Ne görülür

Kuzey Kilisesi üç nefli bir bazilika. İç ölçüleri 32 metreye 19 metre kadar ve her yanda yedi açıklıklı bir sütun kemeri var. Güneydeki yan oda bir martyrion, yani aziz kalıntılarının saklandığı oda. Arazi kuzeye doğru düştüğü için yapının kuzey tarafı yüksek bir teras üstünde oturuyor. Güney ve kuzey duvarları çatı silmesine kadar ayakta. Batı ve doğu cepheleri ise sonradan dayanan köy evleriyle bozulmuş. Howard Crosby Butler’ın gördüğü başlıkların çoğu bugün yerinde değil.

Süsleme ayrıca bakmaya değer. Sanat tarihçisi Christine Strube’a göre bölgede Aziz Simeon Kilisesi’nin süsleme dilini en sadık taklit eden yapı bu.

Vaftizhane kilisenin güneydoğu köşesinin önünde. Çapı 10 metreye yakın, planı altıgen. Vaftiz havuzu ortadaydı ve çevresinde altı sütun duruyordu. 19. yüzyılda buraya gelen Melchior de Vogüé, sütunların ortada bir kubbe taşıdığını yazdı.

Manastır kilisesi köyün 500 metre doğusunda. Boyutları 19 metreye 12 metre ve 530’dan önce yapıldı.

Kilise köyünden sonra ne oldu

Deyr Sita en parlak dönemini 6. yüzyılda yaşadı. 7. yüzyıldan itibaren Hristiyan nüfus çekildi. Ama çoğu Ölü Şehirden farklı olarak yer boşalmadı; Orta Çağ’da İslami yerleşim sürdü ve köyün iki mezarlığı bunu tarihleriyle gösteriyor.

Batı mezarlığında 1431 tarihli bir mezar yazıtı var. Doğu mezarlığında 1469/70 ve 1530 tarihli yazıtlar duruyor. Aynı mezarlıktaki bir mezar, Hristiyan dönemi lahitlerini köşelerindeki akroterlerle birlikte taklit ediyor. 15. yüzyılın taş ustası, çevresindeki eski lahitlerin biçimini yeniden oymuş.

Bugün ne durumda

Yer 19. yüzyıldan beri araştırılıyor: de Vogüé, Butler, Georges Tchalenko, Strube ve Jean-Pierre Sodini burada çalıştı. En ayrıntılı yayın Wedad Khoury’nin 1987’de Şam’da çıkan iki ciltlik çalışması. Kalıntılar yaşayan bir köyün içinde, bir kısmı avlulara bitişik. Savaş yıllarından sonraki durumu gösteren doğrulanmış bir kayıt bulamadık. Bir avluya girmeden önce seslen, kimseyi izinsiz fotoğraflama.

Neyi kaçırma

Doğu mezarlığındaki lahit taklidi mezar. Ziyaretçilerin çoğu kiliseyi ve vaftizhaneyi görüp dönüyor. Oysa Deyr Sita’nın asıl hikâyesi, Bizans lahdinin biçimini 15. yüzyılda yeniden kullanan bu taşta.