Firenc Sinagogu: Şam Yahudi Mahallesi’nin Ayakta Kalan Sinagogu

Eski Şam’ın Yahudi Mahallesi’nde, Beyt Liniado ile Beyt Farhi-Muallim konakları arasındaki el-Fennanin çıkmazının doğu yüzünde bir kapı var. Dışarıdan bakınca dinî bir işaret neredeyse yok; mahalledeki öteki kapılardan ayırt etmek zor. İçeride Firenc Sinagogu duruyor ve bu yapı Suriye’de ibadet için kullanılan son sinagog.

Nasıl gidilir

Mahalle Doğru Sokak’ın güneyinde, Bab Şarki’ye yürüme mesafesinde. Sokaklar dar ve çıkmazlarla bölünmüş; el-Fennanin çıkmazına girdiğinde doğu yüzüne bak. Kapı kilitli olur. Yapı düzenli ziyarete açık değil, dolayısıyla içeriyi görmek istiyorsan mahalleden ya da cemaatten izin gerekiyor.

Ne görülür

Bugünkü yapı 19. yüzyılın ikinci yarısında inşa edildi. Plan dikdörtgen, salon üç nefli; yuvarlak kemerler silindirik taş sütunlara oturuyor. Kapıları, döşemesi ve bimayı — okuma kürsüsünü — sonradan Amerika’ya göç eden Yahudi usta Maurice Nseiri tasarladı. İç mekânla dış cephe arasındaki fark bu yapının en somut özelliği: içeride işçilik var, dışarıda neredeyse hiç işaret yok. Mahallenin genel kuralı da buydu.

Sefarad kökeni

Şam Yahudilerinin sözlü geleneğine göre sinagogu 15. yüzyılın sonunda Reconquista’dan kaçan Sefaradlar kurdu ve ibadet Ladino ile yapılıyordu. Ad da buradan geliyor: firenc, Frenk demek, yani batıdan gelen. Bugünkü bina o ilk yapı değil ama yer aynı ve ad değişmedi.

Bugün

Cemaat 1949 pogromlarından ve Hafız Esed döneminde verilen çıkış izninden sonra eridi. 2020’de şehirde on iki yaşlı Yahudi kalmıştı ve sinagogu 2019’da onaran onlardı. Şubat 2025’te Haham Yusuf Hamra ile oğlu Henry, kapanıştan bu yana ilk kez bir heyetle buraya geldi. Yani yapı kapalı bir anıt değil; kullanımı seyrek ama sürüyor.