Lala Mustafa Paşa Camii

Surların kuzeyinde, Suk Saruca’nın Ayn el-Kirş mevkiinde, Bağdat Caddesi üzerinde bir cami. Adını Şam valisi Lala Mustafa Paşa’dan alıyor ve bugün faal; imam hatibi var. Ama caddedeki bu yapı, adını taşıdığı camiden yaklaşık dört yüz yıl sonra yapıldı.

Hangi yapıya bakıyorsun

Lala Mustafa Paşa, Şam valiliğine geldiği yıl, 971 hicride yani 1563’te bir cami yaptırdı. Kapı üstündeki kitabe 972 yazıyordu. O cami bugünkü yerde değildi: Mardam Bek bahçesinin içinde, Ayn el-Başa denen kaynağın yanında, Han el-Paşa çarşısı hattındaydı. Sonra Suk el-Hal, yani sebze hali kurulurken yıkıldı. Yapıyı Lala Mustafa Paşa’nın torunları, Mardam Bek ailesi yeniden yaptırdı — bu kez Bağdat Caddesi’nde, 1355 hicride, 1936’da. Caddede gördüğün cami o.

Yıkılan cami neye benziyordu

Alman araştırmacılar Wulzinger ile Watzinger eski camiyi 1918’den önce yerinde gördü ve kaydettiler. İki katlı bir yapıydı: harim, alttaki depoların üstünde yükseliyordu ve sekiz kemer ile on taş sütuna oturuyordu; çatı ahşaptı, revakta mermer sütunlar vardı, taş mihrabın üstünde oyma yazı duruyordu. Onların gördüğü hâli de iyi değildi. Kayıt tek cümleyle açık: yapı uzun süre bakımsız kalmış ve sonunda ahır olarak kullanılıyordu.

Ne kadar sürer

On beş dakika, ve gitme sebebi mimari değil. Buraya Saruca yürüyüşünün içinde uğranır: Şam’ın bir Osmanlı vakfının nasıl yer değiştirip nasıl yeni bir binaya taşındığını anlatan bir durak. Cephede 16. yüzyıldan bir şey aramak boşuna.