Meşhed Ruhin ve Kuss bin Saide Kabri

İdlib’in kuzeyinde, Dana’nın 7 kilometre kuzeybatısında bir yaylanın üstünde küçük bir köy. Adını buradaki meşhedden, yani ziyaret edilen kabirlerden alıyor. Halep tarihçisi İbnü’l-Adim, bu kabirlerden birinin İslam öncesi Arap hatibi Kuss bin Saide el-İyadi’ye ait olduğunun söylendiğini yazıyor. Aynı köyde yıkık bir kilisenin kalıntıları, yeraltı mezarları ve 6. yüzyıldan bir villa kapısı duruyor. Yani burada Ölü Şehirler’in Bizans katmanı ile Orta Çağ Arap yazarlarının kaydı aynı yerde üst üste geliyor.

İbnü’l-Adim ne yazıyor

13. yüzyılda Halep tarihini yazan İbnü’l-Adim, Buğyetü’t-Taleb fî Tarihi Haleb adlı eserinde yeri Deyr Ruhin adıyla anıyor ve Sim’an Dağı köylerinden biri sayıyor. Tarifi kısa: güzel bir meşhed, mescidin yanında üç kabir. Ortadakinin Kuss bin Saide el-İyadi’nin, ötekilerin havarilerden Sem’an ile Şem’un’un olduğu söyleniyor. Safiyüddin el-Bağdadi de Merasıdü’l-Ittıla’ adlı yer adları sözlüğünde köyü kaydediyor.

Kuss bin Saide kimdi

İslam’dan önce hitabetiyle anılan bir Arap hatibi. Arapça kaynaklar onu Necran piskoposu olarak anıyor ve ölümünü 600 yılına koyuyor. Ziyaret yerleri üzerine yazan el-Herevi, Kuss’un kabrinin burada, iki arkadaşının kabriyle birlikte olduğunu kaydediyor. Anlatıya göre Kuss bu iki arkadaşı için ağıt yazmış, öldüğünde de yanlarına gömülmüş.

Köyde ne görülür

Kaynakların saydığı üç şey var: yıkık bir kilisenin kalıntıları, yeraltı mezarları ve 6. yüzyıldan kalma bir villa kapısı. Köyün bir mescidi ve bir ilkokulu var. 2000 sonunda nüfusu 529’du. Halk, Türmanin’de gömülü Şeyh Ahmed et-Türmanini’nin soyundan gelen bir aileden. Köy idari olarak Türmanin’e bağlı; geçim zeytin, incir, üzüm ve nar bahçelerinden.

Nasıl gidilir

Dana’nın 7 kilometre kuzeybatısında. Deyr Turmanin’in kalıntıları birkaç kilometre ötede ve ikisi aynı yarım güne konabilir. Toplu taşıma yok; İdlib ya da Sarmada’dan şoförlü araç tutuluyor.

Bugün ne durumda

Makamın ve kilise kalıntısının bugünkü hâline dair doğrulanmış güncel bir kayıt ya da fotoğraf bulamadık; ziyaret saati ve erişim bilgisi de yok. Köy yaşayan bir yer. Makama girmeden önce köyde sor, namaz vaktinde mescidin önünde bekle. Kırsal İdlib’de patlamamış mühimmat bildirilen bir risk: patikadan çıkma, yerde duran metal parçalara dokunma.

Neyi kaçırma

Villa kapısı. Kaynakların 6. yüzyıla tarihlediği bu kapı, köyün Bizans dönemi evlerinden adıyla anılan tek parça. Yerini köyde sor.