Ömer bin Abdülaziz Türbesi (Deyr Şarki)

Emevî halifesi Ömer bin Abdülaziz, Maarat en-Numan’ın yaklaşık 5 kilometre güneydoğusundaki Deyr Şarki köyünde gömülü. Yanında eşi Fatıma bint Abdülmelik ve 12. yüzyılda bu köye çekilmiş bir zahit yatıyor. Mezarların üstündeki yapı Memlûk döneminden; kubbe ve çevresindeki park 1990’larda eklendi. Burası bir ören yeri değil, bir ziyaret yeri: kısa sürer ve Maarat en-Numan’daki müze ile aynı güne rahatça sığar.

Nasıl gidilir

Maarat en-Numan’dan güneydoğuya, Deyr Şarki köyüne çıkan yol. Köyün tarihî adı Deyr en-Nakira; kaynaklarda Deyr Seman olarak da geçiyor. Bu ad yanıltıcı: Halep’in batısındaki Aziz Simeon Manastırı ile bir ilgisi yok. Köyde türbeyi soran herkese yol gösteriliyor. Yapının kesin konumu için elimizde birbirini tutan iki kaynak olmadığından haritada pin vermiyoruz.

Burada kim yatıyor

Ömer bin Abdülaziz, 101 yılında, miladi 720’de 38 yaşında öldü. Halifeliği 29 ay sürdü ve İslam tarihinde adaletiyle anılan hükümdarların başında gelir. Aynı yapıda eşi Fatıma bint Abdülmelik’in mezarı var. Üçüncü mezar Ebu Zekeriyya Yahya bin el-Mansur el-Mağribi’nin: 12. yüzyılda köye çekilip yaşayan, Selahaddin’in ziyaret ettiği bir zahit.

Neden bir manastırın yanında

Rivayete göre yer, 5. yüzyılda keşiş Seman’ın yaşadığı bir manastırdı. Ömer Hunasıra valisiyken annesinin ve dayılarının toprakları bu bölgedeydi ve buraya sık geldi; keşişle dostluğu halifeliğinde de sürdü. Gömüleceği yeri keşiş ona hediye etmek istedi. Ömer kabul etmedi ve parasını ödeyerek satın aldı. Selahaddin 584 yılında, miladi 1188’de türbeyi ziyaret etti.

Yapı ve onarım

Bugünkü bina Memlûk dönemine ait, ne zaman yapıldığı bilinmiyor. Uzun süre bakımsız kaldı. 1970 dolaylarında üstünde Ömer’in adı yazılı mezar taşı, onarım bitene kadar köy muhtarının evinde saklanıyordu. Yerin tespitini Maarat en-Numan Müzesi’nin sorumlusu araştırmacı Kâmil Şehade yaptı. 1990’larda Eski Eserler ve Müzeler Bakanlığı binayı onardı, avlunun üstüne bir kubbe yaptı ve çevresine park düzenledi. Köyde ayrıca 361 tarihli, mozaiği bulunmuş bir Bizans kilisesi var.

2020’deki tahribat ve 2026’daki yeniden açılış

Hükümet güçleri Deyr Şarki’yi Ocak 2020’nin sonunda aldı. SANA 28 Ocak’ta türbenin yandığını gösteren fotoğraflar yayımladı ve yangını muhalif gruplara yükledi; muhalif medya ise hükümet yanlısı güçleri suçladı. Mayıs 2020’de dolaşan bir videoda üç mezarın açıldığı görülüyordu. Suriye Evkaf Bakanlığı 5 Haziran’da mezara ve naaşa dokunulmadığını, duvarlarda tahribat izleri bulunduğunu açıkladı.

Ankara merkezli Kalem Vakfı, Evkaf ile yaptığı anlaşmayla Nisan 2025’te türbenin onarımına ve yanına bir külliye inşasına başladı. Külliyede cami, türbe, Kur’an kursu ve bahçe var. İdlib Evkaf Müdürlüğü ile Kalem Vakfı külliyeyi 10 Şubat 2026’da törenle ibadete ve ziyarete açtı. Ziyaret saatleri köyde teyit edilmeli.

Neyi kaçırma

Üçüncü mezar. Gelenlerin çoğu halifenin sandukasına bakıp çıkıyor; Selahaddin’in görmeye geldiği zahidin de aynı yapıda yattığını bilen az.