Şam Yahudi Mahallesi (Haretü’l-Yahud)

Haretü’l-Yahud, Şam eski şehrinin güneydoğu çeyreği. Doğru Sokak’ın güneyinde uzanıyor, batıda Emin Sokağı’yla sınırlanıyor. 1948’e kadar sakinlerinin çoğu Yahudiydi ve cemaatin son büyük göçü 1992’de başladı. Yeni haritalarda mahallenin adı el-Emin. Burada tek bir anıt aranmıyor: görülecek olan, Farhi ailesinin konak sırası, üç sinagog ve kapıları sokağa sade, avluları içe dönük evlerden oluşan doku. Sitede ayrı sayfası olan Firenc ve Menşare sinagogları bu mahallede.

Mahalle nerede başlıyor

Doğru Sokak’ın ortasındaki Roma takı eski şehri bölen çizgi sayılıyor: batısı Müslüman mahallesi, doğusu Hristiyan ve Yahudi çeyrekleri. Takın doğusunda Hristiyan mahallesi çoğunlukla sokağın kuzeyinde, Yahudi mahallesi güneyinde kalıyor. İstisna, Zeytun Sokağı ile Bab Şarki arasındaki güney şerit: üç katedral ve çevresindeki yapılar orada ve bu şerit Hristiyan mahallesine sayılıyor. Takın yaklaşık 80 metre batısında güneye ayrılan Emin Sokağı mahallenin batı sınırı. Eski adı Yahudi Sokağı’ydı; öbür yakası Şagur.

El-Emin adı bu sokaktan geliyor. Cemaat başkanı Albert Kamu’ya göre sokak da adını, Yahudilerin göçünden birkaç on yıl önce mahalleye taşınan bir Şii âlimden aldı.

Ne görülür

• Beyt Dahdah. Roma takının yaklaşık 200 metre güneyinde, Şurefa Sokağı’nda, Emin Sokağı’na yakın. Evin eski adı Beyt Murad Farhi; banker Farhi ailesinden sonra Hristiyan Dahdah ailesi satın aldı.
• Tallatü’l-Hicara Sokağı. Doğu-batı uzanan bu sokakta Farhi ailesinin konakları sıralanıyor; en büyüğü Beyt Farhi-Muallim. Aynı sokakta iki Sefarad ailesinin evleri var: Beyt Liniado ve Beyt Lisbona. Lisbona ailesi Şam’a Reconquista’dan sonra Lizbon’dan gelmişti. Beyt Lisbona 1970’lerden 1992’ye kadar Yahudi okuluydu, sonra Hristiyan Haddad ailesine satıldı.
• Sinagoglar. Üçü ayakta. Firenc’te hâlâ ayin yapılıyor ve 2019’da onarıldı. Menşare ve Raki ayakta ama kullanılmıyor.
• Kışla parkı. Doğru Sokak üzerindeki küçük park; adını arsasında duran Osmanlı kışlasından alıyor.

Kısa tarih

Şam’da Yahudi varlığı Roma dönemine iniyor. Haçlılar 1099’da Kudüs’ü aldıktan sonra şehre büyük bir Yahudi göçü geldi. 15. yüzyılın sonunda İspanya’dan kovulan Sefaradlar bunlara eklendi; Firenc Sinagogu’nu onların kurduğu kabul ediliyor. Osmanlı döneminde Karai cemaati söndü, sinagogları Rum Katoliklere satıldı ve yerine 1832-1834’te Zeytun Kilisesi yapıldı. 1840’taki Şam Olayı’nda şehrin Yahudileri kan iftirasıyla suçlandı ve ağır saldırılara uğradı. 1900’de mahallede sekiz sinagog vardı; Şam’daki Yahudilerin sayısı 11000 dolayında tahmin ediliyordu.

1948’den sonra mahallenin hayatı hızla değişti. Alliance Israélite Universelle okulu 1948’de kapandı ve UNRWA’ya devredildi. Boşalan evlere Filistinli sığınmacılar yerleştirildi. Ağustos 1949’da Menşare Sinagogu’na yapılan saldırıda 12 kişi öldü. Surun güneyindeki Yahudi mezarlığının üstünden sonradan havalimanı otoyolu geçti. 1992’de Şam’da hâlâ 4000 kadar Yahudi yaşıyordu; o yılın Pesah bayramından sonra verilen çıkış izniyle çoğu birkaç ay içinde göç etti. Savaştan önce mahalleyi bir sanatçı mahallesine çevirme planı vardı, savaşla birlikte durdu. Gazeteci ve fotoğrafçı Rania Kataf 2019 ve 2020’de şehirde hâlâ yaşayan 12 yaşlı Yahudi saptadı.

Nasıl gidilir

Bab Şarki’den eski şehre gir ve Doğru Sokak’ta batıya, Roma takına kadar yürü. Mahalle takın güneyinde başlıyor. Şurefa Sokağı takın 200 metre güneyinde; Emin Sokağı ise takın 80 metre batısından güneye ayrılıyor. Firenc ile Menşare sinagogları birbirinden 90 metre uzakta.

Ne kadar sürer

Bir buçuk saat. Mahalle küçük ama çıkmazlarla bölünmüş; aynı sokağa iki kez çıkmak olağan. Yürüyüşü Şagur ya da Bab Şarki’yle aynı güne koymak kolay.

Neyi kaçırma

Emin Sokağı’nın iki yakası. Batı yakası Şagur, doğu yakası Haretü’l-Yahud; eski adı Yahudi Sokağı olan bu hat iki mahallenin sınırını çiziyor. Sokakta yürürken iki mahalleyi yan yana görüyorsun.

Bugünkü durum doğrulanmadı

Mahallenin bugün nasıl olduğunu gösteren son on iki aydan tarihli bir kaynak bulamadık; bu yüzden açılış saati ve giriş ücreti yazmıyoruz. Sokaklar eski şehrin parçası. Konakların ve sinagogların ziyarete açık olup olmadığı ise bilinmiyor. İçeri girmek için yerinde mahalleliye ya da kapıdaki kişiye sor.