Tell Afis Höyüğü

Ebla’nın 11 kilometre kuzeyinde, Serakib nahiyesinde ovadan yükselen 28 hektarlık bir höyük. Yaklaşık 570 metreye 500 metre tutuyor: geniş bir aşağı şehir ve kuzey kenarında akropol. Burası antik Hazrek. Asur kayıtları Hatarikka, Kitab-ı Mukaddes Hadrah diyor. Üst üste yerleşim MÖ 4000’den MÖ 600’e kadar sürüyor ve höyüğün en bilinen buluntusu bugün Louvre’da duran Zakkur Steli.

Nasıl gidilir

Halep’in yaklaşık 50 kilometre güneybatısında, Afis köyünün yanında. Ebla ile aynı yolculuğa sığıyor. Alanda levha ya da bekçi olup olmadığına dair doğrulanmış bilgi yok; köyde sormak en kısa yol. Yol ve kontrol noktası durumu değişken, çıkmadan önce güncel durumu öğren.

Ne kadar sürer

Bir saat. Akropole çıkıp aşağı şehrin sınırını gözle izlemeye yetiyor. Ebla ile birlikte yarım gün eder.

Zakkur Steli ne anlatıyor

1903’te Fransız konsolosu Henri Pognon akropolün tepesinde bazalt bir stel buldu. Aramice metin yaklaşık MÖ 785’e tarihleniyor. Hama ve Luhuti kralı Zakkur onu tanrılar İluwer ve Baalşamin’e adamış. Hazrek o sırada bu krallığın başkentiydi. Stel bugün Louvre’da, AO 8185 numarasıyla duruyor.

Katmanlarda ne bulundu

Geç Kalkolitik’te, MÖ 4000-3200 arasında, akropol eteğini megalitik bir taş sur ve hendek çeviriyordu; yerleşim koyun ve domuz besliyordu. Erken Tunç Çağı’nda kuzeyde bir çömlek atölyesi, güneyde gıda işlenen bir alan çalışıyordu. Orta Tunç’ta, MÖ 1820-1628 arasında, höyük Halep merkezli Yamhad krallığının denetimindeydi.

MÖ 15. yüzyılda Mitanni, MÖ 1350 dolayında I. Şuppiluliuma ile Hititler geldi; bölge o dönemde Nuhaşşe diye biliniyordu. III. Hattuşili dönemine tarihli mühürler ve dokuz çivi yazılı tablet bu evreden. Tabletlerin ikisi Hititçe.

Demir Çağı’nda akropolün batısında çok evreli bir tapınak yükseldi. Demir I’in kerpiç tapınaklarının üstüne 38×32 metrelik, üç bölümlü taş tapınaklar kuruldu. Üstünde LWR harfleri okunan bir çömlek parçası Hazrek’in tanrısı El-we’ye bağlandı. MÖ 738’de III. Tiglat-Pileser, MÖ 720’de II. Sargon Hama krallığını yıktı. Aşağı şehri çevreleyen Geç Demir Çağı suru temelsiz ve aceleyle yapılmış; genişliği 5 metreyi geçiyor.

Kim kazdı

William F. Albright 1932’de yüzeyden malzeme topladı. Paolo Matthiae 1970, 1972 ve 1978’de kazdı. 1986’dan 2010’a kadar Roma, Pisa ve Bologna üniversitelerinden bir ekip Stefania Mazzoni ve Serena Maria Cecchini yönetiminde çalıştı. İç savaş yıllarında höyüğe kamp kuruldu ve alan bundan zarar gördü. Yüzeyin bugünkü hâline dair doğrulanmış bir kayıt bulamadık.

Neyi kaçırma

Akropolün kuzey kenarından aşağı şehre bakış. 28 hektarın ne kadar büyük olduğu ancak oradan anlaşılıyor. Stelin çıktığı tepe bir krallık başkentinin iç kalesiydi. Kazılardan çıkan buluntuların bir bölümü İdlib Müzesi’nde duruyor.