Tell Leilan

Tell Leilan iki şeyle biliniyor: bir başkent ve bir kuraklık. Höyük MÖ 5000 dolayında bir çiftçi köyü olarak başladı, MÖ 2600’de surlu büyük bir kente dönüştü ve üçüncü binyılın sonunda Akkad’ın idari merkezlerinden biri oldu; o dönemdeki adı Şehna’ydı. MÖ 1800 dolayında Amurru hükümdarı Şamşi-Adad burayı kendi başkenti yaptı ve adını Şubat-Enlil — “Enlil’in oturduğu yer” — koydu. Kent MÖ 1700 civarında terk edildi.

Nasıl gidilir

Kamışlı’nın karayoluyla 34 kilometre güneydoğusunda, Vadi Cerrah yakınında. Araçla kırk beş dakika. Höyüğün üstünde bugünkü köy oturuyor; yoldan bakınca damlar ve kazı kesitleri birlikte görünüyor.

Ne kadar sürer

Bir buçuk saat. Alan doksan hektar ama gezilebilen kısım tepe ve akropol.

Ne görülür

Şamşi-Adad’ın kenti planlı bir kent: kapıdan tapınak akropolüne düz, taş döşeli bir cadde çıkıyordu; bir kraliyet sarayı, düzenli bir konut mahallesi ve kenti çeviren bir sur vardı. Doksan hektarlık kentin nüfusu tahminen yirmi bin kişiydi. Bugün ayakta duran şey saray temelleri ve akropolün yükseltisi; caddenin hattı hâlâ takip edilebiliyor. Kentin arşivinden MÖ on sekizinci yüzyıla ait 1100 çivi yazılı tablet çıktı ve bunlar başka Mezopotamya devletleriyle yürütülen yazışmaları taşıyor.

Neyi kaçırma

Kazı kesitindeki boş bandı. Höyüğün yan yüzünde, hiçbir yerleşim izi taşımayan bir metreye yakın bir toprak katmanı duruyor. Bu bant MÖ 2200 dolayında başlayan ve üç yüzyıl süren bir kuraklığı gösteriyor: tarım tutmuyor, kent boşalıyor, ova terk ediliyor. Tell Leilan’ın arkeolojiye asıl katkısı bu bant oldu — Akkad İmparatorluğu’nun çöküşünü iklimle açıklayan tartışma büyük ölçüde buradan çıktı. Rehberin varsa kesiti göstermesini iste; bilmeden bakınca sıradan bir toprak yüzü.

Bugünkü durum

Kazıyı 1979’dan 2008’e kadar Yale Üniversitesi’nden bir ekip yürüttü. Buluntular Deyrizor Müzesi’nde. Höyüğün üstünde yaşayan bir köy var, yani alan kapalı bir kazı sahası değil; evlerin arasından geçerken avlulara girme ve fotoğraf çekmeden önce sor. Gitmeden önce yolun durumunu Kamışlı’da sor.