Ba’uda Ölü Şehri (Barişa Dağı)

Barişa Dağı’nın kuzey yamacında, Bab el-Hava sınır kapısına bakan küçük bir çarşı kasabası. Ba’uda’yı öteki Ölü Şehirlerden ayıran şey dükkânları. Evler tam sıralar hâlinde duruyor ve önlerinde iki katlı, ayaklı revaklar yükseliyor: altta dükkân, üstte konut. Evlerin çoğu 4. yüzyıldan, kasabanın en parlak dönemi 5. ve 6. yüzyıl. Bir de yazıtı duvara ters örülmüş, 392 tarihli bir kilise var.

Adı bir başka yerle karışıyor. Zaviye Dağı’nda, El-Bara ile Serjilla arasında, piramit mezarıyla bilinen ikinci bir Ba’uda var. Bu sayfa Barişa Dağı’ndakini, Bab el-Hava’nın hemen güneyindekini anlatıyor.

Nasıl gidilir

İdlib’in kuzeyinde, Dana nahiyesinde. Kalıntılardan bakınca 2 kilometre aşağıda Bab el-Hava sınır kapısı görünüyor. Babiska 2 kilometre güneyde, Kseybce bir kilometre kadar güneydoğuda, Dar Kita üç kilometreye yakın batıda. Toplu taşıma yok; İdlib ya da Sarmada’dan şoförlü araç tutuluyor. Alanda levha yok. Sınıra bu kadar yakın bir yamaca çıkmadan önce o günkü yol durumunu sürücüyle konuş.

Ne kadar sürer

Kırk beş dakika. Kasaba küçük. Babiska ve Kseybce aynı sabaha sığıyor.

Ne görülür

Revaklı evler. Cephelerde iki kat boyunca taş ayaklar sıralanıyor. Zemin kattaki açıklıklar dükkândı, üst katta aile oturuyordu. Üst kat ayaklarının arasına kireçtaşı korkuluk levhaları oturtulmuştu ve bunların bir kısmı hâlâ yerinde. Levhalardan birinde kabartma bir haç var, revakın üstündeki bir madalyonun içinde de bir haç oyulmuş.

Kilise. Howard Crosby Butler 1905’te geldiğinde küçük kilise neredeyse tamamen yıkıktı; yazıtından 392’ye tarihledi. Nef kareye yakın ve her kemer sırasında üç sütun var. Kapılar yalnız güney duvarında, iki tane. Önünde duvarlı bir avlu uzanıyor. Sütun başlıkları Toskan ve İyon düzeninde. Doğu kapısı mimarın adını veriyor: Markianos Kyris.

Kasaba Barişa, Bakırha ve Dar Kita ile birlikte dağın zeytinyağı ve şarap ticaretinin merkezlerinden biriydi. Dükkân sırası bu ticaretin köyde nasıl döndüğünü gösteriyor.

Ters örülmüş yazıt

Kilisenin Yunanca yazıtı duvara baş aşağı yerleştirilmiş. Taşı koyan usta belli ki onu okuyamıyordu. Yine de tarih yerinde duruyor: 392. Bu yıl Ba’uda’yı Barişa Dağı’nın erken tarihli kiliseleri arasına koyuyor. Georges Tchalenko alanın kaba rölövesini 1941 ve 1970’te aldı.

Bugün ne durumda

Kalıntıların 300 metre güneybatısında modern bir çiftlik yerleşimi var. Oradaki antik yapılar keçi ve kaz ahırı olarak kullanılıyor. Savaş yıllarında Barişa Dağı’ndaki Ölü Şehirlere yerinden edilmiş aileler sığındı. Yapıların bugünkü hâline dair doğrulanmış bir kayıt bulamadık; çiftliğin avlusuna izinsiz girme.

Neyi kaçırma

Üst kattaki korkuluk levhaları. Çoğu ziyaretçi ayak sırasına uzaktan bakıp geçiyor. Yaklaşınca levhaların çerçeveli yüzleri ve kabartma haç seçiliyor. Kasabanın bir dükkân sırası olduğunu en açık gösteren de bu iki katlı düzen.