Birket el-Hac: Busra’nın Hac Havuzu

Tiyatronun doğusunda, antik kentin güneydoğu köşesinde açık havada kare bir havuz var. Kenarı 150 metreye yaklaşıyor, çevresini kesintisiz bir taş duvar sarıyor. Adı Birket el-Hac, yani hac havuzu: Şam’dan Hicaz’a giden kervanlar Busra’da burada su alıyordu. Kentin menzil kimliğini en somut taşıyan yapı bu.

Nerede, nasıl gidilir

Tiyatronun kale kapısından çıkıp doğuya yürüyünce birkaç dakikada havuzun batı kenarına varılıyor. Duvarın üstünde yürüyüş yolu ve korkuluk var; havuzun çevresini dolaşmak mümkün. Nabati Kemeri kuzeyde, aynı yürüyüşün devamında.

Ne görülür

İç duvar düzenli basamaklarla geri çekilerek iniyor; kabartmalı taş örgüsü su basıncına karşı böyle kurulmuş. Duvarın üstüne merdivenle çıkılıyor. Antik kentte iki büyük havuz var ve ikisi arasında 500 metre kadar mesafe bulunuyor. 1990’a kadar bu havuzun ortasında tek parça bir Roma sunağı duruyordu.

Kim yaptı, kim onardı

Butler havuzu Roma yapımı saydı ve güneydeki hamamları bir kanalla beslediğini yazdı. Taş işçiliği, Nabati harfleri taşıyan doğu havuzununkiyle aynı ve burada da Nabati taşçı işaretleri bulunuyor; bu yüzden yapımın Nabati dönemine inmesi olası. Havuz Vadi ez-Zeydi’den gelen bir kanalla da besleniyordu.

Hac kervanı için Şam’ın Eyyûbî hükümdarı el-Muazzam İsa’nın emriyle, 1217 ile 1229 arasında onarıldı. İşi büyük olasılıkla kardeşi, Busra’yı yöneten es-Salih İsmail yürüttü. Aynı programın parçaları hâlâ çevrede: Harabâ yakınında hicri 623, miladi 1226-1227 tarihli hac yolu köprüsü ve havuzun kuzey kenarındaki Dabbağa Medresesi. Havuz 1960 ile 1975 arasında temizlendi, 1986-1987’de yenilendi.

Neyi kaçırma

Havuzun kuzeydoğu köşesine git. Orada 1257 tarihli küçük Yakut Camii duruyor, bir türbe-mescit. Kuzey kenardaki Dabbağa Medresesi’yle birlikte havuzun Eyyûbî dönemde nasıl bir kent odağına dönüştüğünü o köşeden görmek mümkün.

Bugün suyu var mı

Nisan 2018’deki selde havuz, doğu havuzu ve hipodromun kuzeyi su altında kaldı; bu olay bilimsel bir yayında kayıtlı. Havuzda bugün su olup olmadığı ise doğrulanamadı; mevsime göre dolu da kuru da görülebilir.