Busra’da Ömer Camii’nden Hızır Camii’ne: Kavşaklar ve Kriptoportik Yürüyüşü

Busra’yı gezenlerin çoğu Roma kentini doğu-batı ana caddesi boyunca yürüyor. Bu rota öbür ekseni okutuyor: Ömer Camii’nden kuzey-güney caddesiyle kavşağa iniyor, Bab el-Kandil’den batıya dönüp kriptoportiğin üstünden tetrapil meydanına varıyor ve kuzeye çıkarak Hızır Camii’nde bitiyor. Başı ve sonu, 12. yüzyılda Şam’dan hüküm süren Burîlerin iki camisi; ikisi de Busra valisi Kümüştekin’in adıyla bağlı. Güzergâh tamamen sur içinde ve tek yönlü; bir kilometre kadar yürüyüş, duraklarla iki buçuk saat.

Yol

Ömer Camii’nden başla. Avlu 16 metreye 13 metre; zemini siyah bazalt ile beyaz kireçtaşından geometrik desenlerle döşeli. İçerideki 44 sütunun başlıklarını karşılaştır, hiçbiri ötekinin eşi değil. Kümüştekin camiyi 1112-1113’te yeniden yaptırdı; minare 1221-1222 tarihli ve rotanın sonundaki Hızır minaresine örnek oldu. Camiden güneye, 1990’larda açılan kuzey-güney caddesine in. Antik kaldırım bu yolda verev döşeli ve iki İyon revağının arasından geçiyor.

Cadde, ana caddeyle kesiştiği kavşakta bitiyor. Burada iki caddeye 45 derece dönük dört Korint sütunu duruyor. Butler onlara nimfeum demişti; Ifpo’ya göre sütunlar arkası apsisli bir eksedraya ait. Asıl nimfeum caddenin karşısındaki alçak cepheli yapı: cephesi 24 metreye yakın, önünde uzun ve dar bir havuz uzanıyor. Kaidelerdeki küçük deliklere bak; mermer ve metal kaplamanın izi. Kavşaktan batıya dön. Bab el-Kandil’in üç açıklıklı kemeri caddenin güneyinde, tiyatroya inen caddenin ağzında duruyor.

Kemerin orta geçidindeki nişlere ve ayakların yan yüzündeki yarım sütun izlerine bak. Sonra ana caddenin kuzey yakasına geç ve batıya devam et. Roma pazarının, yani macellum’un giriş revağından kalan sütunlar caddede; Ifpo’ya göre üçü yerinde. Kriptoportik bu noktadan başlıyor: ana caddenin kuzey revağının altında 108 metre uzanan tonozlu bir galeri, güney duvarında caddeye açılan 34 ışık deliği var. Galerinin batı ucu tetrapil meydanına varıyor. Meydan 3. yüzyıl sonu ya da 4. yüzyıl başında kuruldu; dört kare kaidesi duruyor. Yere bak: taşlar 45 derece açıyla döşenmiş küçük kareler. 4. yüzyıldan kalma Expositio totius mundi adlı dünya tasviri Bostra’yı tetrapiliyle anıyor.

Tetrapilden kuzey-güney caddesine dön ve kuzeye yürü. Hızır Camii kentin batı kesiminde, tetrapil ile el-Cahir kaynağı arasında aşağı yukarı yarı yolda. Salonu kenarı 7 metre kadar olan bir küp, yanındaki kare minare 17 metre yüksek. Kuzey kapısının üstündeki kitabe yapıyı hicri 528, miladi 1134’e tarihliyor ve banisi olarak Kümüştekin’i anıyor. Duvarlarda Nabati ve Roma dönemi bloklar devşirme olarak kullanılmış. Caminin kuzeybatısında Mar Corcis ya da Mar İlyas türbesi diye anılan eski bir ev duruyor.

Zamanlama

08:30’da Ömer Camii’nde ol: avlu boş ve taş desen gölgesiz. Namaz vakitleri dışında gir ve yarım saat ayır. 09:15 gibi kavşaktasın; sabahın yan ışığı sütun başlıklarının oymasını belirginleştiriyor. 09:45’te Bab el-Kandil’e var, doğudan gelen güneş nişleri o saatte gösteriyor. 10:00’da kriptoportik ve tetrapil meydanı için yarım saat ayır. 10:45 civarı Hızır Camii’nde ol. Bu sıra yürüyüşü sabaha sığdırıyor; güzergâhta gölge az ve bazalt öğleye doğru ısınıyor.

Dikkat

Kriptoportiğin bugün ziyarete açık olup olmadığı ve Hızır Camii’nin bugünkü kullanımı doğrulanamadı; yerelde sor. Kapalıysa galeriyi caddedeki ışık deliklerinden, camiyi dışarıdan ve minaresinden görmek mümkün. Karanlık bir yeraltı galerisine el feneri olmadan ve yalnız girme. Ömer Camii ibadete açık ve ücretsiz; omuz ve diz kapalı giyin, kadınlar için başörtüsü gerekiyor. Kalıntılarda çitle ayrılmış yerlere ve kazı çukurlarının kenarına girme. Güzergâh sur içinde, ama Deraa vilayetinde savaştan kalan patlamamış mühimmat riski sürüyor: sokaktan ve patikadan ayrılma. Ulaşım ve güncel durum için sitedeki Busra’ya nasıl gidilir rehberine bak ve yola çıkmadan yerelden teyit et.