Busra Kriptoportiği, Roma Pazarı ve Tetrapil Meydanı

Busra’nın ana doğu-batı caddesinin kuzey revağının altında 108 metre uzunluğunda tonozlu bir galeri uzanıyor: kriptoportik. Doğu ucunda bir Roma pazar yapısının, yani macellum’un girişi, batı ucunda 4. yüzyılda kurulmuş bir tetrapilin yuvarlak meydanı var. Üçü birbirine bağlı. Aynı kent parçasının katmanları ve ana cadde yürüyüşünde en kolay gözden kaçan kesim bu. Kriptoportiğin bugün ziyarete açık olup olmadığı tarihli bir kaynakla doğrulanamadı; aşağıdaki tarif Ifpo’nun Busra rehberine dayanıyor.

Nerede

Ana caddenin kuzey tarafında, pazar yapısının girişi ile tetrapil meydanı arasında. Tetrapil, ana caddeyle el-Cahir kaynağına inen kuzey-güney caddesinin kavşağında.

Yeraltı galerisi nasıl bir yapı

Kriptoportik düz, tonozlu bir galeri: 108 metre uzun, 5 metre geniş, iki ucu apsisle bitiyor. Duvarlar bazalt bloklardan, kuzey yüzde pembe harçla sıvanmış. Tonoz, volkanik cüruf katılmış Roma betonundan. Güney duvarında revağın altından caddeye açılan, içe doğru genişleyen 34 ışık deliği var. Duvarlarda nişler, kuzeyde üç giriş açıklığı bulunuyor.

Galeriyi Süleyman Mukdad 1960’larda ve 1970’lerde keşfedip açtı; 1998 ile 2001 arasında yeni sondajlar yapıldı. İlk evre 2. yüzyıl sonu ya da 3. yüzyıl başına tarihleniyor. O zaman üstteki meydandan galeriye dik merdivenlerle iniliyordu. 4. yüzyılda merdivenlerin yerini mal taşımayı kolaylaştıran hafif eğimli rampalar aldı ve galerinin tabanı yaklaşık 60 santim dolduruldu.

Roma pazarı

Kriptoportiğin doğu ucu bugün modern bir evin altında. Caddede kaideler üstündeki dört sütun pazarın giriş revağını oluşturuyordu; Ifpo’ya göre üçü yerinde. Hâlâ oturulan evlerin altında simetrik planlı bir yapının parçaları bulundu: ortası yuvarlak ya da sekizgen, köşeleri yarım daire biçimli eksedralı. Plan Ceraş ve Apamea’daki Roma pazarlarıyla karşılaştırılıyor.

Tetrapil ve yuvarlak meydan

Tetrapil, dört kaide üstünde yükselen anıtsal bir kavşak yapısı. Geriye yalnız kaideler kaldı. Busra’dakinden bugün kenarı 5 metreyi biraz aşan dört kare kaide kaldı; her birinin üstünde dört sütun vardı. Başlıkların kaba oyuklu çekirdekleri duruyor; büyük olasılıkla yaldızlı bronz levhalarla kaplanmak üzere böyle yontulmuşlardı.

Meydan 3. yüzyıl sonu ya da 4. yüzyıl başında yapıldı. O sırada kriptoportiğin batı ucu 10 metre kısaltılıp kapılı bir duvarla kapatıldı ve batı apsisi kısmen yıkıldı. Yuvarlak meydanın döşemesi caddeninkinden farklı: 45 derece açıyla yerleştirilmiş küçük kare taşlar. İki cadde meydanı dört çeyreğe bölüyor. Her çeyreğin İyon pilastrlı cephesinde dükkân kapıları, önünde de iki caddenin revaklarını bağlayan bir yaya kaldırımı vardı. En yakın benzeri Ceraş’ın güney tetrapili; Tedmür ana caddesindeki tetrapil de aynı türden. Meydan çevresiyle birlikte 6. ya da 7. yüzyılda terk edildi.

Antik bir metin ne diyor

4. yüzyıldan kalma Expositio totius mundi et gentium adlı dünya tasviri Busra’yı şöyle anıyor: “Bostra, orada tetrapil denen kamu yapısına hayran kalınır.”

Neyi kaçırma

Yere bak. Kaynakların tarif ettiği en ayırt edici iz tetrapil meydanının döşemesi. Cadde meydana girince taşların yönü değişiyor ve küçük kare taşlar 45 derece açıyla dizilmiş. Kaideler yıkık olsa da meydanın sınırı bu döşemeden anlaşılıyor.

Bugünkü durum

Busra antik kenti ziyaret ediliyor; Al-Watan’ın 3 Eylül 2026 tarihli yazısı onu turistik bir alan olarak anlatıyor. Kriptoportiğin, pazar yapısının ve tetrapil meydanının bugün ayakta ve ziyarete açık olup olmadığını gösteren tarihli bir kaynak bulunamadı. Önce sor. Galeriye inmeyi düşünüyorsan yerelde teyit et; kapalı ve karanlık bir yeraltı yapısına yalnız girme.