Dar Kita Ölü Şehri

Barişa Dağı’nın kuzey yamacında, Bakırha’nın hemen kuzeyinde ıssız bir taş yerleşim. Dar Kita’da üç kilise, iki vaftizhane, kuleler, kırk kadar ev ve bir topluluk binası kaldı. Buranın asıl serveti yazıtlar: kapı lentolarındaki Yunanca metinler 295/296 ile 567 arasında hangi yapının ne zaman bittiğini tek tek söylüyor. Yerleşim, 2011’de Kuzey Suriye’nin Antik Köyleri adıyla UNESCO listesine giren Barişa Dağı parkının içinde.

Nasıl gidilir

İdlib’in kuzeyinde, Dana nahiyesinde, Bab el-Hava sınır kapısının güneyindeki yamaçta. Roma döneminde Halkis ile Antakya arasındaki yol köyün yanından geçiyordu. Bugün toplu taşıma yok; İdlib ya da Sarmada’dan şoförlü araç tutuluyor. Alanda levha olmadığı için sürücünün yeri bilmesi gerekiyor. Bakırha bir kilometre kadar güneybatıda, Deyruni Şapeli ikisinin arasındaki yamaçta. Babiska 3 kilometre, Ba’uda üç kilometreye yakın doğuda.

Ne kadar sürer

Bir saat. Lentolardaki tarihleri tek tek okumak istersen biraz daha ayır. Bakırha, Deyruni ve Babiska ile birlikte yarım gün eder.

Ne görülür

Aziz Pavlus ve Musa Kilisesi yazıtına göre Ağustos 418’de bitti. Mimarı Markianos Kyris, kilise büyüğü Diodoros. Üç nefli bir bazilika: uzunluğu 20 metreyi biraz geçiyor, her yanda dört sütun var. Kapılar yalnız güney duvarında, iki tane; kuzeyde ve batıda kapı yok. Doğusunda duvarla çevrili bir avlu uzanıyor.

Kilisenin güneybatı köşesindeki vaftizhane 515 tarihli ve 6 metre yüksekliğe kadar ayakta. İçindeki vaftiz teknesi bir yetişkinin göğsüne kadar su alacak derinlikte.

Aziz Sergios Kilisesi batı girişindeki yazıta göre 537’de yapıldı. Vaftizhanesinin kapısı 566/567’de, Patrik Anastasios ve İmparator II. Justinus döneminde yenilendi. Üçüncü kilise, üstündeki Süryanice yazıt yüzünden Teslis Kilisesi diye anılıyor.

Yazıtlar ne anlatıyor

Dar Kita’da 1. yüzyılda yerleşim vardı. Tarihli en eski yazıt 295/296’dan ve özel bir evin kapısında. 339/340 yazıtı agorayı Kirillos oğlu Flavius Eusebius’un yaptırdığını söylüyor; 355 yazıtı aynı adamın bir kapı yaptırdığını. Köy 355’te pazar yeri oldu ve zeytinyağı ile şarap sattı.

339/340 ile 515 arasındaki on bir kapı yazıtı “Tek Tanrı ve O’nun Mesihi” sözüyle açılıyor. 431 tarihli yazıt buna Kutsal Ruh’u ekliyor. Köyün teslis formülüne geçişi kapılarda böyle okunuyor. Taşa kazınmış bir inanç değişimi.

Bugün ne durumda

Howard Crosby Butler yerleşimi 1900 ve 1905’te inceledi; kiliselerin planları bugün de onun çizimlerine dayanıyor. Dumbarton Oaks arşivindeki karelerde Aziz Sergios Kilisesi’nin nefinde koyunlar otluyor, yani alan çobanların yolu üstünde. Savaş yıllarında Barişa Dağı’ndaki Ölü Şehirlere yerinden edilmiş aileler sığındı. Yapıların bugünkü hâline dair doğrulanmış bir kayıt bulamadık; avluya girmeden seslen.

Neyi kaçırma

Kapı lentoları. Çoğu ziyaretçi iki büyük kiliseyi görüp dönüyor. Oysa köyün takvimi kilise duvarında değil, kapıların üstünde yazılı. 295/296 tarihli en eski yazıt bir evin kapısında.