Ebla

İdlib vilayetinde, Halep’in 55 km güneybatısında bir höyük: Tell Mardih. Altında MÖ 3. binyılın en büyük Suriye kentlerinden biri yatıyor ve buranın adı 1968’e kadar yalnızca başka şehirlerin kayıtlarından biliniyordu. Ebla’yı ünlü yapan şey mimarisi değil, bir sarayın yanarken koruduğu arşiv.

Nasıl gidilir

Halep–Şam yolunun kenarında, Sarakib yakınındaki Mardih köyünün yanında. Höyük ovanın ortasında tek başına yükseliyor; yoldan görülüyor ve tabelası var. Toplu taşımayla gidiliyor ama son bölüm yürüyüş.

Ne görülür

Kent aşağı şehir ile ortadaki akropolden oluşuyordu ve 56 hektarlık bir alan kaplıyordu. Kerpiç surla çevriliydi, dört mahalleye bölünmüştü ve her mahallenin surda kendi kapısı vardı. Bugün höyüğün üstünde kazılmış duvarlar, sarayın tören merdiveni ve tapınak temelleri görülüyor; gerisi toprak altında duruyor.

Tabletler ne anlatıyor

1964’te Roma’dan gelen bir İtalyan ekip Paolo Matthiae yönetiminde kazmaya başladı. 1974’te akropoldeki Saray G’de, kabul salonunun yanındaki iki küçük odada arşiv bulundu: 1800 kadar tam tablet ve 4700 parça. Tabletler ahşap raflarda dizili duruyordu; sarayı yıkan yangın rafları çökertirken kilin de pişirdi, böylece hem metinler hem raftaki sıraları korundu.

Metinler MÖ 2500 ile 2250 arasına tarihleniyor. İki dilde yazılmışlar: Sümerce ve o güne kadar bilinmeyen bir Sami dili — bugün Eblaca deniyor. Aralarında Sümerce ile Eblacayı karşılaştıran kelime listeleri var; bunlar bilinen en eski sözlükler sayılıyor. Tabletler bugün Halep, Şam ve İdlib müzelerinde.

Alanın bugünkü hâli

Höyük savaş yıllarında zarar gördü. Uydu görüntüleri 2017’de akropolün üstünde askerî amaçlı hendekler ve kaçak kazı çukurları olduğunu gösterdi; sonraki yıllarda çukurların sayısı arttı. Yani yüzeyde göreceğin bozulmanın bir kısmı kazının değil, son yılların işi.

Neyi kaçırma

Saray G’nin tören merdiveni. Arşiv odaları tam onun yanındaki kabul avlusuna açılıyordu; yani merdivenin dibinde durduğunda, tabletlerin çıktığı yerin birkaç adım ötesindesin. Çoğu ziyaretçi höyüğün tepesine çıkıp manzaraya bakıyor ve bu köşeyi ayırt etmeden geçiyor.