Habur Nehri

Habur, Fırat’ın Suriye’deki en büyük sürekli akan kolu. Kaynağı Türkiye’de, ama suyunun asıl kaynağı sınırın hemen güneyinde, Resulayn çevresinde çıkan karstik pınarlar. Nehir Cezire ovasını kuzeyden güneye kesiyor, Haseke’nin içinden geçiyor ve Deyrizor ilinde Busayra yakınında Fırat’a karışıyor. Tell Halaf, Tell Brak ve Tell Leilan gibi Yukarı Mezopotamya’nın en erken kentleri bu suyun ve kollarının kıyısında.

Habur üçgeni: kollar nereden geliyor

Haseke’nin kuzeyinde birkaç vadi birleşiyor ve “Habur üçgeni” denen ovayı oluşturuyor. Doğudan batıya kollar Vadi Radd, Vadi Cerrah, antik adıyla Mygdonius olan Cağcağ, Vadi Hanzir ve Vadi Avedji. Bunların çoğu yılın yalnızca bir kısmında su taşıyor.

Havzada yıllık yağış kuzeyde 400 milimetrenin üstündeyken güneyde 200 milimetrenin altına iniyor. Güneye indikçe tarım suyu yağıştan değil nehirden almak zorunda kalıyor; Habur’un tarih boyunca bu ovanın dayanağı olmasının sebebi bu.

Nerede görülür

Nehri görmek için ayrı bir yolculuk gerekmiyor: Habur Haseke’yi kesiyor ve kent içindeki kıyı hattı yürünebiliyor. Kuzeyde, Resulayn yakınında Tell Halaf’ın yanından geçiyor. Tel Temir’de ana yol nehri aşıyor ve kıyıya dizilmiş Asuri köyleri orada başlıyor. Güneyde, Deyrizor ilindeki Tell Şeyh Hamad’ın yanında vadi genişliyor; kapaktaki fotoğrafta olduğu gibi sonbaharda yatak tarlaların arasında sığ göllere bölünebiliyor.

Adı Akad metinlerinden beri aynı

Akadca ve Amurruca metinlerde ḫabur diye geçiyor. İbranice Kitab-ı Mukaddes’te adı Habor: Asur kralı Tiglat-Pileser’in sürgünleri Halah’a, Habor’a, Hara’ya ve Gozan ırmağına götürdüğü yazılıyor ve bu tanımlama tartışmasız. Ptolemaios ile Plinius Chaboras, Strabon, Zosimos ve Ammianus Aborrhas, Prokopios Chabura diyor. Hezekiel kitabındaki Kebar ırmağıyla aynı nehir olup olmadığı ise tartışmalı.

Kıyısında ne var

1930’lardan beri süren kazılar havzanın Alt Paleolitik’ten beri iskân edildiğini gösterdi. Kıyısındaki ve kollarındaki alanlar arasında Tell Halaf, Tell Brak, Tell Leilan, Tell Mozan, Tell Barri ve Tell Maşnaka var. MÖ 2. binyıl başının boyalı çanak çömleği adını nehirden alıyor: arkeologlar ona “Habur malı” diyor. Mitanni krallığı da bu havzada yükseldi.

20. yüzyıl nehrin kıyısına iki şey getirdi. 1930’larda Irak’tan gelen Asuriler Tel Temir çevresinde 25 kilometrelik bir kıyı şeridine köyler kurdu. 1960’larda da baraj ve kanallardan oluşan Habur vadisi projesi başladı; Şeddadi bölgesindeki Basil barajı bunlardan biri.

Neyi kaçırma

Haritadaki mavi çizgi yanıltabilir. Habur üçgeninin kollarının çoğu mevsimlik; haritada dere olarak çizilen vadi yerde kuru bir yatak çıkabilir. Sürekli su ana yatakta, Resulayn’dan güneye akan kolda.