Tell Halaf

Bir arkeoloji kültürünün adı bir köyden gelir: Halaf. Habur’un Türkiye’den geçtiği yerde, Resulayn’ın hemen yanındaki bu höyükte MÖ 6100 ile 5400 arasında, cilalı ve geometrik desenli çanak çömlek yapan bir toplum yaşadı. Kazılan ilk Neolitik kültür buydu ve o günden beri Kuzey Mezopotamya’nın bütün alanlarında aynı çanak çömlek çıktığında “Halaf” deniyor. Höyükte ikinci bir kent daha var: MÖ onuncu yüzyılda Aramî Bit Bahiani krallığı burayı başkent yaptı ve adına Guzana dedi. Tevrat’ın Gozan’ı bu kent.

Nasıl gidilir

Haseke’nin karayoluyla 94 kilometre kuzeybatısında, Resulayn’ın birkaç kilometre güneybatısında ve Türkiye sınırının hemen dibinde. Araçla yaklaşık iki saat. Bu, Haseke’nin höyük kolundan bambaşka bir yön: ayrı bir gün istiyor ve yolun o gün açık olup olmadığını önceden sormak gerekiyor.

Ne kadar sürer

Bir buçuk saat. Höyüğün üstü küçük; asıl zaman, gördüğün duvarların hangi kente ait olduğunu ayırmakla geçiyor.

Ne görülür

Höyük, Aramî ve Asur kentinin iç kalesiydi; aşağı kent kuzey-güney yönünde 600, doğu-batı yönünde 1000 metre uzanıyordu. Tepede iki saray kazıldı. Batıdaki, Kral Kapara’nın yaptırdığı hilani: cephesi heykellerle ve kabartmalı ortostat levhalarla kaplı, Geç Hitit üslubunda bir yapı. Doğudaki ise Asur valilerinin oturduğu saray — kent MÖ 808’de bir Asur eyaletine indirilmişti. Bugün ayakta olan şey duvar temelleri ve kerpiç kesitler; kazı alanının hemen arkasında bugünkü köyün evleri ve dükkânları başlıyor.

Neyi kaçırma

Heykellerin hikâyesini. Alman diplomat Max von Oppenheim höyüğü 1899’da, Bağdat Demiryolu için güzergâh ararken köylülerin “kumun altında taş putlar var” demesi üzerine buldu; üç günde birkaç büyük heykel çıkardı, izni olmadığı için hepsini geri gömdü ve on iki yıl sonra kazmak için döndü. Bulduklarının üçte ikisi Berlin’e gitti, otuz beş parça Halep’te kaldı ve Halep Ulusal Müzesi’nin çekirdek koleksiyonunu oluşturdu. Berlin’deki özel müze 1943’te bir fosfor bombasıyla yandı: ahşap ve kireçtaşı eserler yok oldu, bazalt olanlar yangın söndürülürken ısı şokuyla düzinelerce parçaya ayrıldı. 2001 ile 2010 arasında yaklaşık 27000 parçadan otuzdan fazla heykel yeniden kuruldu. Yani bu höyüğün en görkemli kısmını görmek için Berlin’e ya da Halep’e gitmek gerekiyor — ve gördüğün şey iki kez kurtarılmış bir taş.

Bugünkü durum

Suriye-Alman ortak kazısı 2006’da yeniden başladı. Alanın bulunduğu bölge 2019’daki sınır ötesi harekâtta el değiştirdi ve 2026 başında geçiş hükümetinin idaresine geçti. Sınır hattına bu kadar yakın bir alanda ziyaret düzeni sabit değil; gitmeden önce hem yolu hem alanı Haseke’de sor ve sınır şeridine yaklaşma.