Tel Temir

Tel Temir, Habur’un doğu kıyısında, Haseke’nin 40 kilometre kuzeybatısında bir kasaba. 1930’ların sonunda Irak’tan gelen Asuriler kurdu ve Habur boyunca dizilen 35-36 Asuri köyünün merkezi oldu. Burada gezilecek bir anıt yok. Bu kayıt, Cezire’nin 20. yüzyılda nasıl yeniden yerleşildiğini ve 2015’te ne olduğunu anlatıyor.

Adı ne demek

Arapça ve Aramicede “hurma tepesi”: tell ya da tella tepe, tamr ya da tamra hurma demek. Kürtçe adı Girê Xurma da aynı anlamı taşıyor.

Nerede

Kasaba Habur’un sol, yani doğu kıyısında, küçük Zirgan deresinin nehre karıştığı yerin hemen güneyinde. 3 kilometre doğuda Ard eş-Şeyh bazalt platosu başlıyor. Resulayn 35 kilometre kuzeybatıda, Haseke 40 kilometre güneydoğuda. Halep’i Musul’a bağlayan M4 yolu burada bir kavşaktan geçiyor ve nehri aşıyor.

Köyler nasıl kuruldu

1933’te Irak’taki Simele kıyımından kaçan Asuriler, Fransız mandası altında Habur boyunca 25 kilometrelik bir şeride yerleşti ve 35-36 köy kurdu. Tel Temir’i Yukarı Tiyari aşiretinden Asuriler kurdu. Aşiret yapıları yeni köylerde korundu: Tell Nasri’nin halkı, örneğin, Hakkâri’deki Valtu vadisinin dört aşiretinden geliyor.

1994 listesindeki köylerden bazıları Tell Nasri, Tell Hormiz, Tell Şamiram, Tell Baz, Tell Goran ve Arbuş. 1965’teki takvim ayrılığından sonra Tell Hormiz eski takvimi tutan karşı piskoposun merkezi oldu; Tell Arbuş ise Keldani Katolik bir köy. Kasabanın nüfusu 1936’da 1244, 2004 sayımında 7285’ti.

Kapaktaki fotoğraf 1939’dan: önde Habur’un kıvrımı, karşı kıyıda kubbeli kerpiç evler ve arkada höyük.

2015’te ne oldu

23 Şubat 2015’te IŞİD Habur’daki Asuri köylerine saldırdı ve 232 kişiyi rehin aldı. Sonraki haftalarda köylerdeki kiliseler havaya uçuruldu. Diasporanın desteğiyle yapılmış ve uzaktan görünen Tell Nasri Meryem Ana Kilisesi Nisan 2015’te yıkıldı. Bölge Mayıs 2015’te geri alındı.

Bugün ne kaldı

2019’da Tel Temir’de önceki 3000 Hristiyandan yaklaşık 400’ü yaşıyordu. 2018’de bütün Habur köylerinde, eskiden 10000 olan Asuri nüfusundan yaklaşık 900 kişi kalmıştı ve yalnızca bir kilisede düzenli ayin yapılıyordu.

Bugünkü erişim bu sayfanın doğrulayabildiği bir şey değil. Kasaba 2019’dan beri cephe hattına yakındı ve Haseke ilinde 2026 başında yönetim değişti. Gitmeyi düşünüyorsan yolu ve köylerin durumunu önce Haseke’de sor.

Neyi kaçırma

Haseke’deki Meryem Ana Asur Katedrali’ni. 2015’te köylerden kaçan aileler orada toplandı. Tel Temir ile katedral aynı cemaatin iki ucu ve biri öteki olmadan yarım anlaşılıyor.