Halep’te Bab el-Hadid’den Süleymaniye’ye: Hamidiye ve Süleymaniye’nin kiliseleri

Şehrin kuzeydoğu kapısından çıkıp Hamidiye’nin mahalle kiliselerine, oradan Süleymaniye ve Villat’a uzanan bu yürüyüş, Halep’teki Hristiyan cemaatlerinin son iki yüzyılda sur dışına nasıl yayıldığını durak durak gösteriyor. Başlangıç, son Memlûk sultanı Kansu Gavri’nin 1509’da yeniden yaptırdığı Bab el-Hadid. Sonra Rum Katoliklerin şehirdeki ilk kilisesi olan ve 1836’da kutsanan Aziz Corcis, 1461 tarihli Kastal el-Harami Camii ve 1909’da kutsanan Maruni Monlijon Meryem Ana Kilisesi geliyor. Süleymaniye’de 1937’de kurulan Ermeni Katolik Kurtarıcı ve Aziz Barbara Kilisesi duruyor. Son durak, eski binası 2012’de yıkılan Arapça konuşan Protestan cemaatin 2019’da açtığı Ulusal Evanjelik Kilisesi. Üç kilometreye yakın bir yol, altı durak, üç saat.

Yol

Bab el-Hadid eski şehrin kuzeydoğu ucunda, önündeki meydanda. Cepheyi gördükten sonra iki kapı arasındaki geçide gir; demirci dükkânları iki yanda sıralanıyor. Kapıdan kuzeybatıya, Hamidiye’ye yürü. Aziz Corcis Rum Katolik Kilisesi 850 metreye yakın ileride, Şaraasus mahallesinde. Sokaktan görünmüyor, bir avlunun ardında duruyor; yerini ‘Mar Corcis makamı’ diye sor. Buradan kuzeye yürü: Kastal el-Harami Camii 400 metre kadar ötede, mahalleye adını veren çeşmenin başında. Monlijon Meryem Ana Kilisesi yine kuzeyde, 300 metreye yakın. Monlijon’dan kuzeybatıya, Süleymaniye’ye doğru 800 metre kadar yürü; Kurtarıcı ve Aziz Barbara Kilisesi Süleymaniye Caddesi’nin kuzey yakasında. Son bacak batıya: Ulusal Evanjelik Kilisesi Villat mahallesinde, 650 metreye yakın ileride.

Zamanlama

08:30’da Bab el-Hadid’de ol: meydan boş ve burç cepheden ışık alıyor. Dikdörtgen kitabe levhası cephenin solunda, yuvarlak madalyonlar kemerin üstünde; ikisi de Memlûk onarımından. Yirmi dakika. 09:05’te Aziz Corcis: avlu kapısı açıksa içeri gir ve mermer ikonostasise yakından bak. Mermerin üstüne kırmızı, siyah ve sarı taş parçaları kakılmış; uzaktan tek renk görünüyor, yakından desen çıkıyor. Yarım saat. 09:45’te Kastal el-Harami: girişin yanındaki taş çeşmeye ve sekizgen minareye bak. Türbe, sebil, minare ve mihrap aynı yapıda toplanıyor; bânisi emir Berdbek. Çeyrek saat. 10:05’te Monlijon: kilise ancak ayin saatlerinde güvenilir biçimde açık. Kapı kapalıysa cepheden bak; açıksa savaşta yıkılan ahşap tavanın ne kadarının yenilendiğini sor. Yirmi dakika. 10:40’ta Kurtarıcı ve Aziz Barbara: karşı kaldırıma geç, cephe caddeye çok yakın ve bütünü ancak oradan görünüyor. Kilise 1937’de kuruldu, taş cephe 1943’te eklendi; iki renkli taş, mukarnas ya da çan kulesi yok. Yirmi dakika. 11:10’da Ulusal Evanjelik Kilisesi: bahçe demir parmaklıkla çevrili ve yapı kapı kapalıyken de sokaktan bütünüyle görünüyor. Yirmi dakika. Rota 11:30 dolayında bitiyor.

Dikkat

Duraklardan beşinin kapı düzeni savaştan sonra değişti ve ayin ya da namaz saatlerini doğrulayamadık; kapalı bir yapıda cepheden bak ve bir sonrakine geç. Kastal el-Harami’nin kubbesi savaşta hasar gördü, onarımın hangi aşamada olduğuna dair tarihli bir kayıt bulamadık. Monlijon iç savaşta havan atışıyla vuruldu; onarım durumu yıldan yıla değişiyor. Bu rotadaki Aziz Corcis eski yapı; cemaatin Mart 1969’da Süleymaniye’de açılan yeni kilisesiyle karıştırma. Ulusal Evanjelik Kilisesi’nde ayin dili Arapça ve cemaat şehrin Ermeni Evanjelik kiliselerinden ayrı. Ayin sırasında bir kiliseye girersen arka sırada kal, fotoğraf için izin iste. Camide kadınlar için başörtüsü gerekli, ayakkabı kapıda çıkıyor. Bütün duraklar ücretsiz. Kapalı sokağa ve yıkık yapıya girme.