Şam’da Emevî’nin güneyinde küçük hanlar: Han el-Harir’den Han er-Ruzz’a

Şam’da han denince akla Esad Paşa Hanı geliyor. Bu yürüyüş onun gölgesindeki küçük hanlara bakıyor. Emevî Camii’nin güneybatısındaki ipek çarşısında başlıyor, silah çarşısından ve Bzuriye Çarşısı’ndan geçip baharat tezgâhlarının arkasındaki bir depo hanında bitiyor. Toplam 600 metre, yedi durak, üç saat. Mesafe kısa, süreyi avlular belirliyor: duraklardan beşi çalışan han, ikisi medrese. Hiçbiri müze değil ve kapıların çoğu tabelasız.

Yol

Hamidiye Çarşısı’ndan Emevî Camii’ne yürü ve caminin güneybatısında ipek çarşısı koluna sap. Han el-Harir’i Şam valisi Derviş Paşa 1571-1574 arasında yaptırdı. Kapısı tabelasız, dükkân sıralarının arasındaki yüksek kemeri ara. Yaklaşık 2500 metrekarelik yapının avlusu çevresinde 27 dış ve 19 iç dükkân sıralanıyor, ortada bir havuz var. Üst kattaki kubbeli örtünün büyük bölümü gitti; kemerler ve tonozlar ayakta.

Handan çıkınca on adım ötede Abdullah Paşa el-Azm Medresesi’nin kapısı duruyor. İşaret, kapının üstündeki yeşil zeminli kitabe. Medreseyi 1779’da Azm ailesinden Abdullah Paşa yaptırdı. Avluda fıskiye var, çevresinde bazalt ve kireçtaşı sıralarıyla örülmüş iki kat revak. Üçüncü kat sonradan eklendi ve taşın dokusu orada değişiyor. Güney yandaki küçük mescit hâlâ namaza açık.

Medreseden silah çarşısına geç. Han el-Tutun 30 metre ötede, çarşının batı yanında. Adı tütün ticaretinden geliyor; kaynaklar yaklaşık 72 oda sayıyor ve odaların çoğu bugün zanaat atölyesi. Avlunun ortasında durup kubbeye bak: ortadaki büyük açıklığın kenarında ikinci, küçük bir yuvarlak pencere var.

Han es-Sadraniyye tam karşı kaldırımda. 1757-1758 tarihli. Arsası dar olduğu için kapıdan 15 metrelik kubbeli bir dehlize giriliyor, dehliz de ikiz yarım kubbelerle örtülü küçük bir avluya açılıyor. Avlunun çevresinde 13 dükkân hâlâ çalışıyor, üst kat odaları ise yıkık. Hanın en özenli işi kapıda: oymalı ahşap kanat ve kemerin tepesindeki mavi çini parçaları.

Silah çarşısından Bzuriye Çarşısı’na çık ve Esad Paşa Hanı’nın büyük kapısını bul, yaklaşık 100 metre. Han el-Amud tam karşısında, çarşının doğu yanında. 17. yüzyılın ortasından kalma; adını avlulardan birinin kubbesini taşıyan iri sütundan alıyor. İki avlu birbirine benzemiyor: biri açık ve asma çardaklı, ötekinin üstü sonradan sacla kapatılmış ve depo olarak çalışıyor.

Handan çıkıp doğuya, Azm Sarayı yönüne yürü ve sarayın güneydoğu köşesini dola; 210 metre. Kılıçiyye Medresesi o köşeye bitişik. 1254’te kuruldu ve cephesi Şam’da siyah beyaz almaşık taşın kullanıldığı ilk Eyyûbî cephesi sayılıyor. İçerisi düzenli ziyarete açık değil, kapısı da sonradan yapılmış bir binanın arkasında kaldı; görülecek olan duvarın kendisi. Tek bir taş sırası seç ve gözünle boyunca takip et.

Bzuriye’ye geri dön ve güneye, çarşının sonuna doğru yürü. Doğu yanda dar bir ara sokak açılıyor; Han er-Ruzz orada. Sahilden pirinç ve buğday getiren tüccarların deposuydu ve bugün de depo. Kare avlusunu iki büyük kubbe örtüyor, kubbelerin ortasındaki yuvarlak açıklıklar oluklu sacla kapatılmış. Kaynaklar yapım tarihini 17. ya da 18. yüzyıl olarak iki türlü veriyor.

Zamanlama

09:30’da Han el-Harir’de ol. Kepenkler açılıyor, çarşı henüz dolmadı ve tabelasız girişler bu saatte daha kolay seçiliyor. Abdullah Paşa Medresesi’nde avlu sabah boş, revakın bir yanı gölgede. Han el-Tutun ile Sadraniyye’ye 10:30 civarı ulaş; öğleden önce Sadraniyye’nin dehlizine dışarıdan ışık giriyor. Kılıçiyye için 11:30 iyi bir saat, dar sokağa ışık o sırada iniyor. Han er-Ruzz’u öğleye bırak: sacın kenarından ışık o saatte sızıyor ve iki kubbe en iyi o zaman okunuyor. Han el-Amud’un açık avlusuna asmanın gölgesi öğleden sonra düşüyor; onu görmek istersen dönüşte bir kez daha uğra. Sabah başlamak seni çarşı kalabalığının önünde tutuyor.

Dikkat

Cuma bu yürüyüşün günü değil: hanlarda ve çarşıda dükkânların çoğu kapalı, avlular boş kalıyor. Hanlar çalışan depo ve atölye. Geçitlerin ortasında durma, el arabalarına yol aç ve atölyede fotoğraf çekmeden önce sor. Sadraniyye’de üst kata çıkma, döşeme güvenilir değil. Han el-Tutun’un avlu taşı yağmurdan sonra kayganlaşıyor. Abdullah Paşa Medresesi’nin mescidine girersen ayakkabını avlu kenarında bırak. Duraklardan hiçbirinde giriş ücreti yok.