Tell Brak

Kentleşmenin başladığı yerlerden biri burası. Tell Brak, Yukarı Habur ovasının ortasında yükselen büyük bir höyük; MÖ yedinci binyılda küçük bir köyken dördüncü binyılda Kuzey Mezopotamya’nın en büyük yerleşmelerinden birine dönüştü — ve bunu güneydeki Uruk’tan bağımsız olarak yaptı. Kentin ilk adı bilinmiyor. Üçüncü binyılın ikinci yarısında Nagar deniyordu ve Habur vadisini yöneten bir krallığın merkeziydi; sonra Nawar oldu, Akkad’a bağlandı, Mitanni’nin büyük kentlerinden biri hâline geldi ve MÖ 1300 dolayında Asur tarafından yıkıldı.

Nasıl gidilir

Haseke’nin karayoluyla 40 kilometre kuzeydoğusunda, aynı adı taşıyan köyün hemen yanında. Araçla yarım saatten biraz fazla sürüyor; yol asfalt ve höyük ovada tek yükselti olduğu için uzaktan görünüyor. Toplu taşıma gitmiyor.

Ne kadar sürer

İki saat. Alan geniş ve kazı çukurları birbirine uzak; tepeye çıkıp inmek bunun içinde.

Ne görülür

Görülen şey taş değil kerpiç, ve okuması alışkanlık istiyor. Höyüğün kuzeydoğu yamacında Naram-Sin yapısının kalın kerpiç duvarları açık duruyor: oda oda bir plan, üstünde kazılmamış yamaç. Yukarıda, HH alanında Mitanni sarayının odaları var; oradan bakınca ova boydan boya görünüyor ve aşağı kentin nereye kadar uzandığı ancak yukarıdan anlaşılıyor. Tepenin kendisi de bir belge: yirmi metreden fazla yerleşim katmanı üst üste duruyor ve kazı kesitlerinde bu katmanlar çizgi çizgi okunuyor.

Neyi kaçırma

Göz Tapınağı’nın yerini sor. MÖ dördüncü binyıla ait bu yapı, içinde bulunan binlerce küçük alabaster figürden adını alıyor: gövdesi düz, üstünde iri iki göz olan idoller. Bereketli Hilal’de benzeri yok. Figürlerin kendisi burada değil — Londra’da, Halep’te ve Deyrizor Müzesi’nde. Kentin baş tanrıçası Belet Nagar bütün Habur bölgesinde tanınıyordu ve Tell Brak bu yüzden bir hac yeriydi. İkinci bir ayrıntı: kent, kunga denen melez hayvanlarıyla ünlüydü — dişi eşek ile yaban eşeğinin melezi, at evcilleştirilmeden önce kral arabalarını çeken hayvan. Bir kunga iki kilo gümüş ediyordu, bir eşeğin elli katı, ve Ebla kralları düzenli olarak buradan alıyordu.

Bugünkü durum

Kazılar 1937’de Max Mallowan ile başladı ve 2011 baharında durdu. Kazı ekibinin kampı yağmalandı, aletler ve depodaki seramik gitti; alan savaş yıllarında birkaç kez el değiştirdi ve 2015 başında bugünkü duruma geldi. Höyükte bekçi var ama düzenli bir ziyaret düzeni yok; gitmeden önce alanın açık olduğunu ve yolun durumunu Haseke’de sor.