Şam’da Bakri Hamamı’ndan Maktab Anbar’a: bir mahallenin hamamı, kilisesi, medresesi ve minaresi

Eski Şam’da bir mahallenin gündelik yapıları birbirinden birkaç yüz adım uzakta duruyor: yıkanılan, dua edilen, okunan yer. Bu yürüyüş Kaymeriyye’nin Bab Tuma tarafındaki Bakri Hamamı’nda başlıyor, bir Rum Ortodoks kilisesinden ve bir Osmanlı medresesinden geçip Safercelani Camii’nin minaresinde ve Maktab Anbar’ın avlularında bitiyor. Toplam 950 metre, beş durak, iki saat. Duraklardan dördü 1699 ile 19. yüzyıl sonu arasında yapıldı; hamamın yapım tarihi kaynaklarda geçmiyor.

Yol

Bab Tuma’dan içeri gir ve Kaymeriyye’ye doğru batıya yürü; Bakri Hamamı Cadet en-Nahvi üzerinde. Burası müze değil, çalışan bir hamam ve müşterisi mahalleli. Klasik düzeni koruyor: soğukluk, ılıklık, sıcaklık. Kadın ve erkek saatleri ayrı ve mevsime göre kayıyor; yıkanmak istiyorsan saati kapıda sor. Arapça kaynaklara göre 19. yüzyıl sonunda Şam’da yaklaşık 60 hamam çalışıyordu, bugün sayı 20’nin altında.

Hamamdan güneybatıya in. Aziz Yuhanna Dımeşkî Kilisesi 340 metre ötede, Yuhanna ed-Dımeşkî Sokağı’nın batı ucunda, Meryem Ana Katedrali’nin yaklaşık 100 metre kuzeydoğusunda. Arsa 1856’da Osmanlı izniyle Rum Ortodoks Patrikhanesi’ne geçti, kilise hemen ardından yapıldı. İçeride ahşap çatı, kare kesitli bazalt ayaklara oturan iki sıra kemerin üstünde duruyor. İkonostasın oymaları Şamlı Hristiyan ustaların işi. Kapı kapalıysa anahtarın Meryem Ana Katedrali’nden istendiği aktarılıyor.

Kiliseden kuzeybatıya, Kaymeriyye’nin dar sokaklarına dön. Fethiyye Medresesi 240 metre ileride. 1743’te Fethi ed-Defterdar adlı bir Osmanlı maliye görevlisi yaptırdı; bugün cami olarak kullanılıyor ve tabelası Fethiye Camii diyor. Yapı hakkında bilinen az: planı, avlusu ve kitabesi kaynaklarda anlatılmıyor. Burada kısa dur, yürüyüşün ağırlığı sonraki iki durakta.

Medreseden güneybatıya, Düz Cadde yönüne yürü. 330 metre sonra Safercelani Camii’nin minaresi çatıların üstünde beliriyor. Cami 1699’da yapıldı, kaynaklarda Kari Camii adıyla da geçiyor. Sekizgen minarede siyah beyaz taş şeritler zikzaklara ve baklava dizilerine dönüşüyor, her kuşakta desen değişiyor. Şerefenin altı mukarnas, üstü ahşap saçak. Minareye iki mesafeden bak: dibinden bakınca saçak üst gövdeyi kapatıyor, sokağın uzak ucundan gövdenin tamamı ve bakır hilal görünüyor.

Maktab Anbar caminin hemen yanında, 50 metre ötede. Sokaktan bakınca sıradan bir duvar; içeride birbirine geçen üç avlu, havuzlar ve boyalı ahşap tavanlar var. 19. yüzyılın ikinci yarısında bir tüccar için yapıldı, sonra şehrin ilk modern ortaöğretim okulu oldu, bugün kültür merkezi.

Zamanlama

10:00’da Bakri Hamamı’nın önünde ol. Sabah hamam yıkanmak için değil, kapısını görüp saatlerini öğrenmek için bir durak; asıl kalabalığı akşamüstü, mahalle işten döndüğünde geliyor. Kiliseye 10:30 civarı ulaş: iç mekân için ayin dışındaki bir sabah saati en uygunu. Fethiyye’ye 11:00 gibi uğra; kapı namaz vakitlerinde açılıyor, kapalı bulursan tabela ve cephe yetiyor. Safercelani’den 11:30’da geç ve Maktab Anbar’a öğleden önce gir, çünkü ahşap tavanlar ışık istiyor ve avlular sabah daha boş. Minarenin batı yüzü öğleden sonra ışık alıyor; fotoğraf için dönüşte bir kez daha geç.

Dikkat

Duraklardan üçü ibadet yeri. Kiliseye ve camilere omuz ve diz kapalı gir, ayin ya da namaz sırasında fotoğraf çekme. Cuma namazında camiler, pazar sabahı kilise dolu; bu iki zamanı atla. Kaymeriyye sokakları iki üç metre genişliğinde ve birbirine bağlanıyor, aynı köşeden iki kez geçmek normal. Fethiyye’yi sorarken medrese değil Fethiye Camii de. Hamamda kese ve masaj ayrı ücretli, girişte ikisini birlikte sor. Maktab Anbar’da etkinlik varsa bazı avlular kapalı olabiliyor; giriş ücreti ve saati de değişken, kapıda teyit et.