Doğru Sokak’ın batı ucu: Han ed-Dikke’den Hayyatin’deki Zaferaniyye’ye

Doğru Sokak batı ucunda Midhat Paşa Çarşısı adıyla örtülü ilerliyor. Bu kesimde ve oradan kuzeye ayrılan Terziler Çarşısı’nda, birbirine birkaç adım mesafede dört han, küçük bir mescit ve eski bir hamam duruyor. Yürünen yol yarım kilometreyi bulmuyor, ama durakların hepsi çalışan atölye ve dükkân; yürüyüş bu yüzden yarım gün sürüyor. Başlangıç Memlûk döneminden kalan Han ed-Dikke, bitiş adını safran ticaretinden alan Han ez-Zaferaniyye.

Yol

Midhat Paşa Çarşısı’nın Han Çakmak’a yakın kesiminde siyah-beyaz taşlı geniş bir kemer ve yanındaki küçük levha Han ed-Dikke’yi gösteriyor. Şam’da ayakta kalan en eski han sayılıyor. Adı avludaki taş sekiden, yani dikkeden geliyor: köleler o sekinin üstünde satışa çıkarılırdı, bu yüzden yapıya Han el-Cevari de deniyor. Seki bugün yerinde değil.

Sonraki iki durak birkaç adım arayla: Hişam bin Ammar Camii ve çarşının kuzey yanındaki Han ez-Zeyt. Hangisine önce varacağın çarşıya hangi uçtan girdiğine bağlı. Mescidin sokaktan görünen tek parçası sekizgen minaresi; tenteler arasında bir açıklık bul ve yukarı bak. Han ez-Zeyt’in avlusunda siyah-beyaz taş şeritler zemine kadar iniyor, hücreler bugün atölye.

Han Çakmak birkaç adım ötede, dükkân sıraları arasındaki yüksek bir kapının arkasında. Çarşı uzun süre bu handan adını aldı ve Suk Çakmak diye anıldı. Buradan çarşıyı doğuya yürü ve sola, kuzeye açılan Terziler Çarşısı’na (Hayyatin) sap. Kisani Hamamı bu çarşının doğu yakasında; girişteki “Suk el-Kisani” levhasından tanınıyor. Han ez-Zaferaniyye tam karşısında, batı yakada.

Zamanlama

10:00’da Han ed-Dikke’nin önünde ol. Dükkânlar açılmış olur, Han ez-Zeyt’in atölyeleri de o saatte işe başlıyor. Mescit namaz vakitlerinde ziyaretçi almıyor; ezan duyarsan önce Han ez-Zeyt’e gir, minareye dönüşte bak. Han Çakmak’a 11:00 gibi var: avlu ışığı tepeden alıyor ve kubbeli galeri o saatte en net görünüyor. Kisani Hamamı’nı öğleye bırak. 12:00 civarında kubbedeki cam gözlerden ışık dikine düşüyor ve eski hamamın planı dükkânların üstünde okunuyor. Terziler Çarşısı öğleden sonra kalabalıklaşıyor; Han ez-Zaferaniyye’nin sütunlarına sakin bakmak için 13:00’ten önce orada ol.

Taşta neye bakılır

Han Çakmak’ı Şam naibi Memlûk emiri Seyfeddin Çakmak 1421’de yaptırdı; han 1601’de büyük ölçüde yenilendi. Üst kat galerisi bazalt kemerlere oturuyor, üstünü sıra sıra küçük kubbe örtüyor. Hişam bin Ammar Camii 1427 tarihli. Minarenin gövdesinde altta geometrik bir örgü, ortada yazı şeridi, üstte mukarnas sırası var. Halk mescidi, içeride gömülü olduğuna inanılan hadis âlimi Hişam bin Ammar’a bağlıyor; kaynaklar bu nispet konusunda ayrışıyor. Han ez-Zeyt 16. yüzyıldan. Alt kattaki dükkânların üstünde yelpaze biçimli demir kafesler duruyor. Kisani Hamamı’nda soğukluk ve ılıklık dükkânlara bölünmüş, kubbe yerinde kalmış. Han ez-Zaferaniyye’de avluyu çeviren kemerlerin bir kısmı devşirme antik sütunlara oturuyor: başlıkların bazıları kemeri taşımak için yeniden yontulmuş, bazıları olduğu gibi bırakılmış.

Dikkat

Cuma bu yürüyüşün günü değil: hanlardaki atölye ve dükkânların çoğu kapalı, Kisani’deki dükkânlar yarım gün çalışıyor. Hiçbir durakta bilet yok. Hanlar ve çarşılar iş yeri, mescit ibadet yeri; avluda fotoğraf çekmeden önce sor. Han ed-Dikke’yi 2008’de fotoğraflayan biri yapının çok harap olduğunu not etmişti. İçeri girilip girilemediği Eylül 2026 itibarıyla doğrulanmadı, çevredeki esnafa sor. Han Çakmak’ın kapısında tabela yok; ad değil yüksek kemeri ara. Midhat Paşa Çarşısı’nın bazı bölümleri araç trafiğine açık, kenardan yürü. Han ez-Zeyt, Kudüs’teki aynı adlı çarşıyla sık karıştırılıyor; yol sorarken Han Çakmak’ı söyle.