Şam’da kaleden Bab es-Sağir’e: Ebu’d-Derda, Eşrefiyye Dârülhadisi ve Nureddin’in izleri

Şam Kalesi’nin kuzey duvarından eski şehrin güney kapısı Bab es-Sağir’in dışındaki mezarlığa 1400 metreye yakın bir yürüyüş: altı durak, üç saat. Rota Şam’ın ilim ve sahabe hafızasını kuzeyden güneye izliyor ve iki ucunda aynı ad duruyor. Kale duvarındaki mescitte Peygamber’in sahabisi Ebu’d-Derda’ya nispet edilen bir makam var; gelenek onu Bab es-Sağir Mezarlığı’nda da anıyor. Arada 1233’te kurulan Eşrefiyye Dârülhadisi, Emevî Camii’nin güney kapısının karşısındaki kuyumcular çarşısı ve Nureddin Zengî’nin iki yapısı var: 1172’de kurduğu ve içine gömüldüğü Nuriye Medresesi ile onun döneminde, 1164-1165’te yapılan Başura Camii.

Yol

Ebu’d-Derda Camii’ni kale duvarında ara: Bab el-Hadid’in solunda, sivri bir kemerin içinde üç uzun pencere. Oradan kalenin kuzeyindeki yolda doğuya yürü ve güneye, Asrûniyye’ye dön. 270 metreye yakın yürüyünce kalenin doğu kapısının yanında, çarşının başında Eşrefiyye Dârülhadisi çıkıyor. Bina çarşının içine gömülü, kapıyı esnafa sor. Sonraki bacak 310 metre: Emevî Camii’nin batı yüzünden güney yüzüne dolan. Sâğa Çarşısı, güney kapı Bab ez-Ziyade’nin tam karşısında başlıyor. Buradan güneybatıya, Terzi Çarşısı’na 200 metre. Nuriye Medresesi’nin kapısı sade; onu buldurun şey çatıların üstündeki sivri mukarnas kubbe. Son iki bacak güneye, 500 metre ve 160 metre. Başura Camii Bab es-Sağir kapısının hemen yanında ve cephesi dükkânların arkasında kalıyor. Kapıdan surun dışına çıkınca mezarlık yolun iki yanında başlıyor.

Zamanlama

09:00’da kalenin kuzey duvarında ol. Ebu’d-Derda’nın kapısı namaz vakitlerinde açılıyor; kapalıysa pencereler dışarıdan görülüyor. 09:30’da Eşrefiyye, çarşı kalabalıklaşmadan. 10:15’te Sâğa’dasın ve dükkânlar açılmış oluyor. Altın vitrinlerinin arasındaki birkaç ayakkabıcı, çarşının eski adı Kavvâfîn’i bugün hâlâ taşıyor. 10:45’te Nuriye. Avlu öğleden önce gölgede, türbe odasında ayakkabı çıkarılıyor. 11:30’da Başura; namaz vakti yaklaşırken kapının açılıp açılmayacağını çevredekilere sor. Mezarlığa öğle olmadan gir. Türbelerin bir kısmı öğle arası kapanıyor, öğleden sonra da ziyaret kafileleri geliyor.

Dikkat

Bu rotadaki üç durağın bugünkü hali yakın tarihli bir kaynakla doğrulanmadı. Ebu’d-Derda’nın açılış bilgisi 2015 tarihli; Sâğa ile Başura için son on iki aydan kayıt yok. Açık kapı vaat edilmiyor, esas olan dışarıdan bakmak. İki karışıklığa dikkat. Şam’da aynı adı taşıyan iki dârülhadis var: bu rotadaki kaleye bitişik olanı, öteki Salihiye’deki Berrâniyye. Nuriye adı da üç yapıda geçiyor; yol sorarken Terzi Çarşısı’nı söyle. Arkeolog Carl Watzinger’e göre kale duvarındaki kabir 1733 tarihli bir makam, 7. yüzyıldan kalma bir defin değil. Bab es-Sağir hâlâ defin yapılan bir mezarlık: sessiz ol, mezar taşlarına basma, cenaze varsa geri çekil ve fotoğraf çekme. Kadın ziyaretçi başını örtüyor, türbelerin bazısında girişler ayrı. Camilerde omuz ve diz kapalı olsun.